De Grijze Noordzeegarnaal

Crangon  Vulgaris

 

De uitwendige bouw

 

Het kopgedeelte

Het kopgedeelte is opgebouwd uit zes geledingen. Op het eerste gedeelte zitten de facetoogjes die op beweeglijke oogstelen staan. Het tweede segment  draagt de kleine sprieten en wordt daardoor ook soms de antennulair genoemd, ook op dit segment bevindt zich de mond. Het derde segment draagt de grote sprieten en op het vierde deel zitten de bovenkaken en de stevige kauwplaten die voorzien zijn van tasters en tanden.  Het vijfde segment hanteert de eerste mondwerktuigen (maxillulen) en op het laatste kopgedeelte zitten de tweede mondwerktuigen (maxillen), deze zijn iets groter dan de eerste monddelen.

 

 

Het borststuk

 

Het achterlijf van de Garnaal

Het achterdeel is het duidelijks geleed en draagt karakteristieke splijtpootje. Op de eerste  vijf geledingen bewegen de zwempootjes. Buiten- en binnenpoot vormen soepele en smalle roeispanen. Het zesde en laatste segment draagt stevige staartpootjes (uropoden). Het zijn bladvormige verbrede splijtpootjes, die samen met het puntige sluitstuk (telson) de waaierstaart vormen.

 

Het onderscheid tussen de geslachten

Bij het grootste part van de schaaldieren is het onderscheid van de geslachten uitwendig waarneembaar, tenminste voor zover zij de geslachtsrijpheid hebben benaderd. Zo zijn garnaaltjes beneden de 20mm niet van elkaar te onderscheiden als mannetje en wijfje. Opvallend is het grootteverschil  van sommige lichaamsdelen of van het lichaam in zijn geheel dat het verschil uitmaakt tussen het geslacht. Het uitwendige zweepje van de kleine spriet is van het mannetje is grover en langer dan deze van het vrouwtje, doch het vrouwtje is meestal groter dan het mannetje omdat mannetjes op rijpere leeftijd een geslachtsomkeer maken.

 

 

Het pantser

Hiervan kennen wij reeds de hoofdfunctie, nl steun bieden aan de weke delen en de spierweefsels. Als uitwendig skelet beschermt het de garnaal tegen gebeurlijke kneuzingen bij het ingraven. De schaal vertoont dezelfde bouw voor alle geleedpotigen en is opgebouwd uit verschillende lagen die van binnen naar buiten toe worden opgebouwd. Deze bestaat uit een basismembraan, een ééncellige huidlaag (epidermis), een binnenhuid (endocuticula) en een waterdicht vlies (epicuticula) om het geheel van het zeewater af te schermen. De binnenhuid is opgebouwd ui nog eens drie verschillende lage nl: een elastische kalkloze laag, een harde kalkhoudende laag en een gepigmenteerde prismalaag. 

De opbouw van de schaal gaat uit van de huidlaag. Zij scheidt eerst en vooral het waterdichte vlies af, waarin geen chitine te vinden is. Daarna wordt de pigmentlaag afgezet bestaande uit een eiwitlaag waarin chitine en melaninepigment opgenomen worden. Deze laag is opgebouwd uit rechtopstaande prisma’s. Ieder prisma komt met één huidcel overeen. De stevigheid van het pantser wordt versterkt door de dikke kalklaag dat bestaat uit lagen van gevlochten matjes eiwitvezels waartussen chitine en vormloze kalk gekit zitten. Deze laag is er niet in de geledingen en de gewrichten om de beweeglijkheid te verzekeren.

 

 

De groei en gedaanteverwisseling

Het pantser geeft aan de Garnaal de nodige stevigheid, doch het is niet rekbaar en stelt dan ook problemen tijdens de groei, ze moeten dan ook af en toe van pantser veranderen, het nieuwe nog niet uitgeharde pantser vormt zich onder het huidige pantser die daarna wordt afgeworpen. De groei van een Garnaal gebeurt bij wijze van spreken in schokjes. Een mannetjesgarnaal vervelt ongeveer dertig maal en een vrouwtje ongeveer  vijfendertig maal. Het mannetje maakt na zijn geslachtsverandering nog ongeveer vijf vervellingen mee. Sterk ingrijpende gedaanteverwisselingen maken de Garnalen niet mee tijdens hun verandering van geslacht.

De eerste vijf vervellingen gebeuren in het larve stadium. In het zesde stadium trekken de larven hun eerste plunje aan zodat zij sterk op een volwassen garnaal gaan lijken. Hebben de larven een zwevende levenswijze, nu gaan de Garnaaltjes zo klein als ze zijn over tot het bodemleven. Na acht nieuwe vervellingen groeien zij uit tot ongeveer een 20mm lengte en zijn dan ongeveer 6 maanden oud. Vanaf nu groeien de mannetjes en vrouwtjes verschillend. Na ongeveer een jaar zijn de vrouwtjes 10mm langer dan de mannetjes. Eierdragende wijfjes wisselen slechts van pantser nadat het legsel is uitgebroed. Door het verschil in grote komen de mannetjes Garnalen slechts het tweede levensjaar in aanmerking voor consumptiegarnaal. De vrouwtjes Garnalen leven meestal drie jaar, maar kunnen ook ouder worden. 

 

 

Het vervellingsproces

Het vervellingproces grijpt alleen ‘s nachts plaats. Binnen het oude pantser vormt zich een nieuw nog onverharde huidlaag. Het oude verweekt door het oplossen van de kalk en de chitine onder invloed van fermenten. Het grootste part van de kalk wordt in het lichaam opgehouden om later in het nieuwe pantser te worden afgegeven. Tussen het broos geworden pantser en het nieuwe in opbouw zijpelt er water, hierdoor komt het oude pantser los  en breekt door op de plaatsen waar de chitineoplossende fregmenten het meeste zijn ingewerkt. Ondertussen heeft de weke huidlaag zich buitenmate vergroot en vormt zelfs vouwen.Nu wordt er langs de maag veel water opgenomen, door het overmatige vocht wordt het elastisch gevouwen pantser uitgerekt. Nadien wordt er weer kalk en chitine in het pantser afgezet waardoor de garnaal weer zijn tijdelijke vaste vorm heeft aangenomen. De verharding bij een Garnaal duurt amper 24 uur. Het overtollige water wordt na de uitharding geloosd, waardoor de garnaal nu groter is maar ook lichter dan voor zijn vervelling. Een Garnaal is verplicht te vasten tijdens zijn vervelling, hij groeit kort na zijn vervelling om dan een langere periode in gewicht toe te nemen tot aan de volgende vervelling.

 

 

De inwendige bouw

De inwendige delen zitten samengedrongen in het kopborststuk, het achterste gedeelte is gevuld met spierbundels die zich voortzetten in het hele achterlijf  en het smakelijke garnaalvlees vormen.   

 

 

Het spijsverteringsstelsel

Een uiterste korte slokdarm sluit aan op de uitwendige mondwerktuigen. Het verscheurde voedsel komt hierdoor in de kauwmaag terecht waar het verder gekneed wordt, van hieruit gaat het voedsel naar de middendarm waar het voedsel blijft tot het verteerd is, de onverteerbare delen scheiden zich af via de einddarm die doorheen het hele achterlijf loopt en eindigt langs de buikzijde met de aars.

 

Het bloedvatenstelsel

Merkwaardig is de open bloedsomloop bij de Garnaal. Tussen de slagaders en de aders vloeit het bloed in holten en spleten, haarvaten zijn niet aanwezig. Het hart ligt langs de rugzijde in de achterste helft van het kopborststuk. Het bloed is een kleurloos vocht dat in aanraking met lucht blauw wordt.

 

 

Het ademhalingsstelsel

Vier paar kieuwen zitten zijdelings vast op de geleding van de looppoten waarlangs zuurstof uit het water wordt opgenomen. De kieuwen hebben de vorm van een blad waarvan de hoofdnerf de vaatweg herbergt.

 

De voortplantingsorganen

De voortplantingsorganen liggen tussen het hart en de maag en zijn buisvormig. Deze zijn bij het vrouwtje sterker ontwikkeld dan bij het mannetje. De bevruchting geschiedt door de koppeling van een mannetje met hard pantser en een vrouwtje dat net is verveld, en nog een zacht pantser heeft. De bevruchte eieren worden afgelegd in de broedruimte, gevormd door het eerste vier paar zwempoten en de basissen van de twee laatste zwempoten. Daar worden de eitjes vast geklit  aan de eidragende haren, die van cementklieren zijn voorzien.

 

 

De zintuigen

De reukzin

De geur wordt waargenomen door de reukharen die op de buitenste zweepjes zitten van de kleine antennen. Het mannetje telt 4 maal meer reukharen dan het vrouwtje, en kan bij een mannetje oplopen tot 700 reukharen per reukzweepje. Voor een gulzig dier als de Garnaal is het van groot belang zijn prooi te ruiken, hiervoor stelt de Garnaal zich steeds op met de kop naar de tegenstroom en evenwijdig met de stroom.

De lichtzin

De oogstelen dragen niervormige ogen die facetogen zijn. Elk oog bestaat uit honderden oogjes die kleurschakeringen ontleden volgens het uitgestraalde licht. De oogstelen zijn beweegbaar zodat een Garnaal een oogje in het zeil kan houden in alle richtingen. De ogen van de larven zijn naupliusogen gevormd door een of twee oogcellen die lichtbrekende organieten  bevatten die de werking van een lens uitoefenen.

 

 

De levenswijze

Naargelang het jaargetijde houdt de Garnaal zich onder of ver uit de kust. Tijdens het warme seizoen leeft de Garnaal vlak onder de wal, omdat hier in het voorjaar het kustwater sneller opwarmt dan in volle zee. Garnalen weten al heel jong het warme water op prijs te stellen, alhoewel dit niet de enige reden is. Onder de wal is het water brakker onder invloed van aanvoer van zoet water uit het binnenland dat rijker is aan minerale stoffen. Dit water voert  voor de boeren verloren  meststoffen met zich mee die in een handomdraai omgezet worden in plankton. Deze bloei van lilliputter planten zijn een welkom voedsel  voor het jonge broed van de Garnalen die in de oppervlakte wateren leven. Hierdoor is het verklaarbaar waarom er steeds minder Garnalen te vangen zijn. De boeren mogen de natuurlijke waterbuffers, de “broeken” genaamd, onder invloed van bepaalde instanties slechts op een gecontroleerde manier bemesten en beheren en er wordt bijna geen rioolwater meer in zee geloosd, die rijk is aan biologische stoffen. De invloed van afgevoerde meststoffen is vooral voelbaar bij een regenrijke periode waarbij de garnaalstapel omvangrijker wordt  Zo ziet men maar dat “de groenen” het niet altijd bij het juiste eind hebben. Bij lage temperaturen ondervindt de Garnaal veel moeilijkheden om zijn eigen zoutgehalte op peil te houden. De winter stuurt de Garnalen dan ook naar rustiger oorden ver uit de kust; waar het zoutgehalte omzeggens gelijk blijft en waar de temperatuurschommelingen minder het milieu beïnvloeden. Bij een groter watervolume koelt  het water langzamer af, de hoge zee behoudt dus langere tijd de zomerwarmte dan het ondiepe kustwater.

 

Het ingraven

De Garnaal heeft in de open zee een groot aantal vijanden leeft dan ook bijgevolg heel verdekt. Hij schuilt niet onder stenen, doch hij graaft zich in om zo aan het oog van menig vijand te ontkomen. Veel zand en slibrijke bodems zijn dan ook voor de Garnaal zeer aangewezen. De Garnaal kan zich verassend vlug ingraven. Hij strijkt neer op de bodem en zoekt een zachte of slibrijk plaatse op. Hij begint met al zijn pootje, vooral de zwempootje, de bodem te omwoelen en graaft op deze manier een kuiltje naar zijn eigen maat.Met zijn looppoten zoekt hij wat houvast in de bodem en smakt met zijn gespierde achterlijf twee tot drie keer tegen de het losgescharrelde zand. Het opgestegen wolkje zand overdekt al heel snel de ingegraven garnaal. Met behulp van zijn antennen strijkt hij het zand mooi glad en zijn facetogen alsook zijn sprieten die het reukorgaan herbergen steekt hij net door het zand heen om zich zo van de situatie en de vijand te vergewissen. Op deze manier kan hij ook een mogelijke prooi waarnemen en belagen. Ingegraven hout hij een regelmatige watercirculatie onder de kopschubben in stand om zijn ademhaling in stand te houden en zijn kieuwen zuiver te maken.

 

De voortbeweging

 

 

Camouflage

Voor een dier als de Garnaal, dat graag een fris hapje lust is het van groot belang om zo onopvallend mogelijk te zijn voor zijn prooien en zijn vijanden. De Garnaal die dan ook menig belager moet ontduiken kan gebruik maken van een camouflage door kleur verandering. De Garnaal bezit vijf kleurstoffen die het hem mogelijk maken om zijn lichaamskleur aan te passen aan zijn omgeving nl: bruin, zwart, wit, geel en rood. Met deze kleuren is het mogelijk zich aan te passen aan elke bodem soort zoals zand of slijkbodem. De Garnaal slaagt er ook zeer goed in om kleuren te onderscheiden en eenmaal de bodemtint is opgenomen door het oog treedt een neurohumoraal reflex in werking. Het oog verwittigt over het centrale zenuwstelsel de sinusklier van de oogsteel. Die zenuwklier spuit in de bloedsomloop het bepaald aantal hormonen die de overeenkomstige kleurstoffen ertoe aanzetten zich te verschuiven om de meest gelijkende patroon van de omgeving na te bootsen.

 

De spijskaart

Garnaallarven eten graag raderdiertjes (Rotatoria), en geseldiertjes (Ciliata-Protozoa). Als schaaldieren  verkiezen de garnaallarven de naupliuslarven van de zeepokken en roeipootkreeftjes.

Piepjonge Garnalen overvallen cyprislarven terwijl de oudere Garnalen splijtpootkreefjes, vlokreeften en slikkreeftjes verorberen. De volwassen garnaal belaagd ook zijn pas vervelde soortgenoten en behoord hierdoor bij de kannibalen soort.

Men mag aannemen dat alle vissen uit de kustzone Garnaal eten, en wegens hun grote aantal eten deze meer Garnaal dan menig visser aan land kan brengen.

 

De visserij

De Garnaalvisserij is eeuwen oud, doch de eerste gegevens dateren van rond 1780. Thans schommelt de aanvoer van Garnalen sterk, dit hangt niet af van het beginsel vraag en aanbod maar van de omvang van de Garnaalstapel en de bevaarbare dagen. Bij aanvang werd Garnaal te voet gevist. De kruiers beschikken over een vistijd van ± 2 uren voor laag water. Het Garnaalkruien gebeurde allereerst met een kruinet, dit was een steeknet dat de visser voor zich uit duwde en zo de Garnaal met een puntvorm net uit het water opschepte. Deze kruinetten waren een vadem breed (1.82m). Het kruien werd veeleer door de visvrouwen beoefend als bijverdienste terwijl de man weken lang op zee verbleef voor de visvangst De rijkere boerenvissers spanden een ezel of een muilezel voor het net om zichzelf van het zware werk te ontdoen en jaren later veranderde dit in een paard. Eertijds werd een karte, een eenvoudig sleepnet opgespannen op een smalle plank en open gehouden door een verticale stok, achter het paard getrokken. Wanneer hiermee op weke bodem werd gevist was er kans dat het net veel slib schepte, hiervoor moest men dan de verticale boom lossen. Later ging men over tot de sleepnetten met scheerborden “planken”, die afstammen uit de zeevisserij. Deze visdeuren worden aan de zijdelinkse vleugels van het net bevestigd, deze trekken onder de stuwkracht van het water het net wijd open. Vóór 1940 waren er nog 40 garnaalvissers te paard. Te oostduinkerke zijn nog op heden een vijftal paardenvissers actief. Deze voorvaderlijke vismethode leefde tot aan Wereldoorlog I ten brode, en om deze oeroude vismethode te vereeuwigen heeft Oostduinkerke in zijn folkloristische Garnaalfeesten sinds 1956 wedstrijden in het kruien ingericht. Ook de Garnaalclubs “De slepers” en “De Spanjaardbank” geven nog menig demonstraties tijdens de zomer maanden op de stranden van de westhoek. Hier maken de zeer vele toeristen kennis met de eeuwenoude strandvisserij. Te Oostende zijn het de Garnaalkruiers Vuurtorenwijk en de Garnaalkruiers Opexkruiers die de toon aangeven

 

Het Garnaalvissen per boot

De op de Noordzee meest toegepaste manier van vissen, is die met sleepnetten, welke over de bodem worden getrokken. Het netwerk voor zo'n garnalennet is heel fijnmazig, en dus heel vatbaar voor schade, veroorzaakt door obstakels op de bodem. Om eventuele schade te voorkomen bij de garnalenvangst per boot rolt voor het net een zogenaamde klossenpees uit, welke er voor moet zorgen dat de onderzijde van het net een door de schipper bepaalde afstand van de bodem blijft, de klossen pees zorgt er ook voor dat de garnalen van de bodem opspringen, zodat ze door het net opgeschept kunnen worden. Een klossenpees is een soort stalen ketting, met daaromheen plastic of rubber klossen. Bij de strandvisserij zijn de netten veel kleiner en is de bodem minder aan obstakels onderhevig omdat deze door de branding worden uitgewassen, een Garnaalvisser te voet of te paard is ook veel waakzamer en kan indien nodig obstakels omzeilen. De breedte van een garnalennet van een strandvisser te voet bedraagt tussen 1.5 en 3 meter, paardenvissers daarentegen trekken netten van 4 tot 6m, voor boten is die tussen de zeven en negen meter.  De hoogte ongeveer een halve meter. De lengte varieert van de tien tot de achttien meter bij de garnaalvangst per boot. Het net wordt opgespannen aan het tuig, een stalen constructie, bestaande uit stalen pijpen (met een lengte die overeenkomt met de breedte van het net.). De sloffen (of sleeën) zitten aan het uiteinde van de pijpen, aan elke kant een. De bovenzijde van het net wordt hiertussen gespannen, de onderzijde wordt achter aan de slof bevestigd, met de klossenpees ervoor.
Het net op zich is te vergelijken met een grote trechter, welke wordt voortgetrokken. De vangst die door het net opgeschept wordt, gaat door de trechter naar het uiteinde van het net, waar de zak zit. De zak is een cilindervormig stuk netwerk, wat met een touw (pooklijn) dicht geknoopt zit. Als na het maken van een trek de netten opgehaald worden, wordt deze zak boven het schip gehesen, waar het dekpersoneel de pooklijn kan lostrekken, en de vangst in de lasthokken kan vallen. Na het net weer dicht geknoopt te hebben, worden de tuigen weer weg gevierd, en begint men de vangst te verwerken. De schipper bepaalt waar er wordt gevist, wat hij meestal doet aan de hand van zijn ervaringen, en de vangstresultaten van  voorgaande weken. En natuurlijk de weersituatie is belangrijk. Als het weerbericht storm voorspeldt, zullen we niet zo ver bij de haven vandaan stomen.  Een visreis begint met het vertrek uit de haven, waarna naar de visgronden wordt gestoomd. Dit "stomen" kan variëren van tien minuten tot meer dan vierentwintig uur.
Als het schip op de visgronden is aangekomen, wordt eerst gecontroleerd of het netwerk en de tuigen klaar zijn om overboord te worden gehesen.  De zakken worden stevig dichtgeknoopt, en de tuigen kunnen overboord worden gehesen.  Als de tuigen overboord hangen, wordt er vooruit gevaren met de netten boven water, om te controleren of het net niet in de war is geraakt. Wanneer alles in orde blijkt kunnen de kunnen de staaldraden waaraan de vistuigen hangen worden weggevierd.
Wanneer de netten ver genoeg zijn weggevierd, drie tot vier maal de waterdiepte, wordt de motor op het juiste toerental gezet om de netten met een snelheid van ongeveer 3 Zeemijl per uur over de bodem te trekken. Hoelang zo'n trek duurt hangt af van de hoeveelheid krabbetjes of kwallen die zich op de bodem bevinden. Normaal gesproken duurt een trek anderhalf tot twee uur. Na deze periode worden de staaldraden (vislijnen) opgedraaid, zodat de netten weer boven water komen, en de zakken kunnen worden geleegd.
Garnalen kunnen zowel overdag als na zonsondergang gevangen worden, wat garnalenvisserij een continu doorlopend proces maakt. Dag in, dag uit.

Garnalen schepen zijn meestal niet zo heel erg groot, zeker niet vergeleken met de moderne tong en schol vissers. De meeste garnalenschepen hebben een hoofd motor met een vermogen van ongeveer driehonderd PK. Dit is 221 Kilowatt. Dit is genoeg kracht, om de netten over de bodem van de zee te trekken. Deze driehonderd PK is weinig, in vergelijking met de tong-schol vissers, die een vermogen van 2.000 tot 5.700 PK hebben.